ΤΑ ΜΗΔΕΝΙΚΑ ΑΠΟΒΛΗΤΑ: ΕΝΑΣ ΕΦΙΚΤΟΣ ΣΤΟΧΟΣ (ΚΑΙ) ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Ο τρόπος με τον οποίο διαχειρίστηκε μέχρι σήμερα η χώρα μας τα παραγόμενα απορρίμματα μπορεί να περιγραφεί με τρεις λέξεις: αδιαφορία, αδράνεια, αναποτελεσματικότητα. Το μοναδικό σχεδόν ενδιαφέρον των περιφερειακών αρχών αλλά και της κεντρικής διοίκησης ήταν να βρούμε «κατάλληλους» χώρους για να θάψουμε τα σκουπίδια μας, με έναν σχετικά «ασφαλή» τρόπο για την ανθρώπινη υγεία. Δυστυχώς έχει αποδειχτεί στην πράξη ότι δεν υπάρχουν  «ασφαλείς» ΧΥΤΑ. Η ρύπανση των νερών, της ατμόσφαιρας και των εδαφών που προκύπτει από την λειτουργία χώρων τελικής διάθεσης απορριμμάτων (ΧΥΤΑ ή καύσης) είναι αναπόφευκτη!. Οι δήμοι αδιαφορώντας και αυτοί για τις ευθύνες τους ρίχνουν το μπαλάκι στην κεντρική εξουσία. Εντωμεταξύ τα σκουπίδια μας αυξάνονται ραγδαία. Μόνο στην Αττική παράγονται 2.3 εκατ. τόνοι απορριμμάτων κάθε χρόνο (!!), ενώ τα περισσότερα καταλήγουν στον ΧΥΤ Φυλής.

Ζούμε λοιπόν σήμερα τις συνέπειες αυτής της αποτυχημένης πολιτικής διαχείρισης απορριμμάτων με την μεγάλη κοινωνική κρίση και τον ξεσηκωμό των κατοίκων της Κερατέας, του Γραμματικού , και πολλών άλλων περιοχών στην Ελλάδα, .που αντιδρούν στην εγκατάσταση νέων μονάδων τελικής διάθεσης  στην περιοχή τους, ενώ το κίνημα τους αντιμετωπίζεται με αυταρχικά μέτρα καταστολής  από την κεντρική εξουσία που κάτω από την  απειλή των προστίμων για τους ΧΑΔΑ «επείγεται» για λύσεις, και αδιαφορεί για την όποια κοινωνική συναίνεση

Αν μελετήσει κανείς σε βάθος το πρόβλημα των σκουπιδιών και δει επιτυχημένα

παραδείγματα, σοφής διαχείρισης τους, σε άλλες χώρες, καταλήγει σε δυο βασικά συμπεράσματα.

Πρώτο συμπέρασμα: Χρειάζεται μια σφαιρική προσέγγιση για να δρομολογηθούν σωστές λύσεις. Το να κραυγάζει κανείς για παράδειγμα ότι το πρόβλημα των σκουπιδιών λύνεται  μόνο με ανακύκλωση είναι όχι απλώς ανεδαφικό αλλά και επικίνδυνο! Ξέρουμε ότι αν και η ανακύκλωση είναι φυσικά μια επιθυμητή, οικολογικά συμβατή, λύση δεν μπορεί από μόνη της να οδηγήσει σε δραστική μείωση της ποσότητας των απορριμμάτων. Για παράδειγμα χώρες όπως η Δανία που έχει από τα μεγαλύτερα ποσοστά ανακύκλωσης, (περίπου 41%), συγχρόνως έχει και την μεγαλύτερη στην ΕΕ κατά κεφαλή παραγωγή απορριμμάτων, περίπου 417 Kg/ κάτοικο το έτος.

Η μόνη ολοκληρωμένη, σφαιρική προσέγγιση που απαντά στο πρόβλημα των σκουπιδιών σε όλα τα επίπεδα, είναι η πολιτική των μηδενικών αποβλήτων. Με δύο λόγια θα περιέγραφε κανείς τα μηδενικά απόβλητα ως το σύνολο εκείνων των πολιτικών που συμβάλλουν στην μείωση της ποσότητας και επικινδυνότητας των απορριμμάτων, με μέγιστη εξοικονόμηση φυσικών πόρων και την εισαγωγή μιας κυκλικής οικονομίας (που μιμείται τους φυσικούς κύκλους) για όλα τα χρησιμοποιούμενα υλικά.

 Οι πολιτικές μηδενικών αποβλήτων περιλαμβάνουν με σειρά προτεραιότητας:

α) την πρόληψη, δηλαδή τον βιομηχανικό σχεδιασμό προϊόντων ώστε να εξασφαλίζεται η αποδοτικότερη (ελάχιστη) χρήση φυσικών πόρων και ενέργειας. Όλα τα σχεδιαζόμενα Προϊόντα πρέπει να τηρούν τις εξής προϋποθέσεις: να έχουν μεγάλο χρόνο ζωής, να επιδιορθώνονται εύκολα, να είναι φτιαγμένα αποκλειστικά από ανανεώσιμους φυσικούς πόρους , να μην περιέχουν επικίνδυνες ουσίες (για τον άνθρωπο ή το περιβάλλον), να είναι εύκολο να αποσυναρμολογηθούν για να επαναχρησιμοποιηθούν , ενώ ότι δεν επαναχρησιμοποιείται θα πρέπει να ανακυκλώνεται ή να κομποστοποιείται (βιοαποικοδομήσιμα προϊόντα). Πολιτικές πρόληψης περιλαμβάνουν την κοστολόγηση των προϊόντων με ενσωμάτωση του συνολικού περιβαλλοντικού κόστους όπως προκύπτει από την ανάλυση του κύκλου ζωής τους,  την κατάργηση της υπερβολικής συσκευασίας (πχ πλαστική τσάντα μιας χρήσης), την επιβολή φόρων σε προϊόντα που έχουν «βαρύ» οικολογικό αποτύπωμα, την οικολογική σήμανση προϊόντων φιλικών στο περιβάλλον και τον άνθρωπο, κ.α.

β) την προώθηση της επαναχρησιμοποίησης προϊόντων, για παράδειγμα ρούχων, παιγνιδιών, επίπλων, ηλεκτρικών και ηλεκτρονικών συσκευών, ως μια βιώσιμη οικονομική δραστηριότητα που σε τοπικό επίπεδο μπορεί να δημιουργήσει 50 πλάσιες θέσεις εργασίας ανα  τόνο υλικών που επαναχρησιμοποιούνται, συγκριτικά με την ταφή ή την καύση ίσης ποσότητας υλικών.. Καλά παραδείγματα τέτοιων επιχειρήσεων έχουμε στην Φλαμανδία, όπου εφαρμόζεται ίσως το πιο επιτυχημένο πρόγραμμα μείωσης απορριμμάτων στην Ευρώπη.

 γ) την ανακύκλωση όλων των υλικών που δεν μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν. ¨

Έτσι μέσω της πρόληψης, επαναχρησιμοποίησης, ανακύκλωσης όλα τα υλικά (φυσικοί πόροι) εντάσσονται σε μια κυκλική οικονομία και τίποτε δεν πάει χαμένο.

Δεύτερο συμπέρασμα: Προϋπόθεση βιώσιμων λύσεων για τα σκουπίδια  είναι η συγκρότηση και εφαρμογή σχεδίων διαχείρισης απορριμμάτων σε τοπική κλίμακα (επίπεδο δήμου) και όσο γίνεται πιο κοντά στον πολίτη, με την θεσμική συμμετοχή όλων των εμπλεκόμενων κοινωνικών φορέων, και μέσω ενός οδικού χάρτη εφαρμογής με ποσοτικούς στόχους μείωσης διαφόρων κατηγοριών αποβλήτων μέσα σε καθορισμένα χρονοδιαγράμματα και με εξεύρεση επαρκών πόρων. Τα σχέδια διαχείρισης πρέπει να είναι αποτέλεσμα  συναίνεσης και διαβούλευσης όλων των εμπλεκόμενων κοινωνικών φορέων (δημοτικές αρχές, δημοτικοί σύνβουλοι, επιχειρήσεις, έμποροι, καταστηματάρχες, εκπαιδευτικοί, οικολογικές οργανώσεις, φορείς πολιτών, επιστήμονες). Τα κύρια στοιχεία ενός αποτελεσματικού δημοτικού σχεδίου διαχείρισης απορριμμάτων είναι

1. Διαλογή των απορριμμάτων στην πηγή (νοικοκυριά, εμπορικές και άλλες επιχειρήσεις ) σε τουλάχιστον τέσσερα ρεύματα που περιλαμβάνουν:

-          Προϊόντα που μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν ( ρούχα, παιγνίδια, έπιπλα, παπλώματα, ηλεκτρικές συσκευές, χρησιμοποιημένα –αλλά όχι ληγμένα- φάρμακα ενώ τα περισσεύματα τροφίμων από λαϊκές αγορές ή super market,  εστιατόρια πρέπει να διατίθενται άμεσα για την σίτιση ευαίσθητων κοινωνικών ομάδων). Τα επαναχρησιμοποιούμενα υλικά θα οδηγούνται σε δημοτικά κέντρα επαναχρησιμοποίησης όπου μετά από μικρή φροντίδα, επιδιόρθωση μπορούν να πωλούνται σε χαμηλές τιμές, αυξάνοντας τα έσοδα των δήμων. Τα έσοδα αυτά μπορούν να χρηματοδοτούν πρόσθετες επενδύσεις του δήμου σε προγράμματα μείωσης απορριμμάτων.

-          Ανακυκλώσιμα υλικά (χαρτί, συσκευασίες)

-          Οργανικά υπολείμματα κουζίνας ή κήπων που οδηγούνται σε κομποστοποίηση (οικιακή ή δημοτική)

-          Υπολείμματα, δηλαδή ότι δεν μπορεί να επαναχρησιμοποιηθεί ή να ανακυκλωθεί , θα οδηγείται σε κέντρα διαλογής, περαιτέρω επεξεργασίας για τον διαχωρισμό τους αλλά και την μελέτη τους (screening) από την οποία μπορούν να βγουν πολύτιμα συμπεράσματα  για την βελτίωση του σχεδιασμού τους ώστε να μπορούν να εισαχθούν σε ένα μοντέλο κυκλικής οικονομίας επιτυγχάνοντας έτσι τα μηδενικά απόβλητα. Η λειτουργία των μονάδων επεξεργασίας θα χρηματοδοτείται από τις βιομηχανίες που είναι υπεύθυνες για την συσκευασία (σύμφωνα με την αρχή της ευθύνης του παραγωγού). Τα τελικά υπολείμματα που προκύπτουν από τα ΚΔΑΥ θα οδηγούνται σε ΧΥΤ.

2. Οι δήμοι θα πρέπει προσεκτικά να μελετήσουν και την περίπτωση εφαρμογής προγραμμάτων πόρτα-πόρτα (σύστημα πρώτης επιλογής για μικρούς δήμους) όπου τα επαναχρησιμοποιούμενα και ανακυκλώσιμα υλικά θα συλλέγονται μια φορά την εβδομάδα κατευθείαν από τα νοικοκυριά ή τις επιχειρήσεις, επιτυγχάνοντας μέγιστη ανάκτηση καθαρών υλικών (υπάρχει τεράστια εμπειρία σε όλη την Ευρώπη). Συγχρόνως όμως θα πρέπει να δημιουργηθούν σε κάθε δήμο (ή και διαδημοτικά) κέντρα επαναχρησιμοποίησης και ανακύκλωσης υλικών όπου ο κάθε πολίτης θα μπορεί να μεταφέρει τα καθαρά, προδιαλεγμένα υλικά για επαναχρησιμοποίηση ή ανακύκλωση (χαρτί, γυαλί, πλαστικό, αλουμίνιο, λοιπές συσκευασίες, ηλεκτρικές συσκευές, κλαδέματα από κήπους ) αλλά και τα επικίνδυνα οικιακά προϊόντα (ληγμένα φάρμακα μπαταρίες, καθαριστικά σπιτιών).

3. Για να στηριχθεί και να χρηματοδοτηθεί αποτελεσματικά το παραπάνω μοντέλο διαχείρισης απορριμμάτων  είναι απαραίτητες οι ριζικές αλλαγές σε πολιτικές χρέωσης για τα σκουπίδια και ένας πραγματικά δίκαιος επιμερισμός του κόστους διαχείρισης απορριμμάτων σύμφωνα με την αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει» Για τον παραπάνω λόγο οι δήμοι θα πρέπει να προχωρήσουν σε μια δίκαιη χρέωση των δημοτών, με την εισαγωγή συστημάτων «πληρώνω όσο πετάω». Δηλαδή οι δημότες θα πληρώνουν δημοτικά τέλη ανάλογα με τα υπολείμματα που διαθέτουν. (και πιθανά για την επεξεργασία των οργανικών αποβλήτων που οδηγείται για δημοτική κομποστοποίηση μέσω του κάδου για τα οργανικά). Αντίστοιχα οι βιομηχανίες που είναι υπεύθυνες για την χρήση συσκευασίας πρέπει να πληρώνουν το κόστος της εναλλακτικής διαχείρισης τους, δηλαδή το κόστος μεταφοράς και επεξεργασίας τους σε ΚΔΑΥ περίπου όπως γίνεται σήμερα με το σύστημα των μπλε κάδων. Όσες βιομηχανίες επιλέγουν την επαναχρησιμοποιούμενη συσκευασία θα πρέπει να επιβραβεύονται για αυτό με αντίστοιχη μείωση του τέλους συσκευασίας.

4. Τίποτε από τα παραπάνω δεν θα είναι αρκετό χωρίς την συμμετοχή του πολίτη, την διαρκή, και σε βάθος ενημέρωση του από τον δήμο σε συνδυασμό με την συνεχή αξιολόγηση των προγραμμάτων μείωσης αποβλήτων από τους δημότες . Τα προγράμματα ενημέρωσης πολιτών πρέπει να χρηματοδοτούνται κατά προτεραιότητα και να υποστηρίζονται από δίκτυα  εθελοντών και την απαραίτητη συμμετοχή των κέντρων περιβαλλοντικής εκπαίδευσης και συνολικά της εκπαιδευτικής κοινότητας.

Ακολουθώντας ένα τέτοιο μοντέλο οι δήμοι μπορούν μέσα σε μια δεκαετία να μειώσουν τα σκουπίδια τους κατά περίπου 90%, να δημιουργήσουν θέσεις εργασίας στηρίζοντας την τοπική οικονομία και συνολικά ως κοινωνία να μειώσουμε δραματικά την εξάρτηση μας από ρυπογόνους χώρους τελικής διάθεσης, επιτυγχάνοντας τον στόχο, δηλαδή τα μηδενικά απόβλητα..

Μαρία Βιτωράκη

«Το πρόβλημά σας είναι ότι κανείς δεν θέλει να πληρώσει φόρους»

Στον ΤΑΣΟ ΤΣΑΚΙΡΟΓΛΟΥ

«Η λιτότητα από μόνη της δεν συνιστά κάποιο πρόγραμμα» τονίζει ο Ντανιέλ Κον Μπεντίτ, σε συνέντευξη που παραχώρησε στην «Κ.Ε.» λίγο πριν τη σύνοδο κορυφής της Ε.Ε. Ο ηγέτης του γαλλικού Μάη του '68 και επικεφαλής των Ευρωπαίων Πράσινων στο Ευρωκοινοβούλιο τάσσεται υπέρ της έκδοσης ευρωομολόγων και της επιβολής φόρου στις χρηματοπιστωτικές συναλλαγές. Για το θέμα της αναδιάρθρωσης του ελληνικού χρέους λέει ότι πρέπει να τεθεί όταν θα υπάρξει ορατή βελτίωση των οικονομικών. Τέλος, προτείνει τη μείωση του ελληνικού στρατού και ζητά από την Ε.Ε. να εγγυηθεί τα ελληνικά σύνορα.

 Η Γερμανία και η Γαλλία με το λεγόμενο νέο «Σύμφωνο Ανταγωνιστικότητας» επιχειρούν να επιβάλουν ένα σχέδιο μόνιμης λιτότητας. Πώς το βλέπετε αυτό;

Α Αυτό αποτελεί μια γερμανογαλλική σύνθεση. Ομως, εάν θέλεις να κάνεις μια οικονομική ένωση δεν μπορείς να τη στηρίξεις μόνο στη λιτότητα. Φυσικά κάθε χώρα πρέπει να μειώσει το χρέος της, αλλά το πρόβλημα είναι ότι η οικονομική διακυβέρνηση πρέπει να βασίζεται στις επενδύσεις, στη βελτίωση των καινοτομιών και στην οικολογία, προκειμένου να αντιμετωπιστεί η οικονομική κρίση. Από μόνη της η λιτότητα δεν συνιστά κάποιο πρόγραμμα.

Ε Δεν δημιουργεί συνθήκες ανάπτυξης...

Α Εάν δεν προχωρήσουμε στα ευρωομόλογα για να στηρίξουμε νέες επενδύσεις, τότε η οικονομική διακυβέρνηση δεν μπορεί να λειτουργήσει.

Ε Τα ευρωομόλογα αποτελούν λύση για τις υπερχρεωμένες χώρες;

Α Νομίζω ότι για χώρες όπως η Ελλάδα πρέπει να υπάρξει επιμήκυνση της αποπληρωμής του χρέους, γιατί δεν μπορείς να το μειώσεις μέσα σε δύο ή τρία χρόνια. Από την άλλη πλευρά ,τα ευρωομόλογα πρέπει να έχουν διάρκεια η οποία να δίνει στη χώρα τη δυνατότητα να μειώσει το χρέος, αλλά ταυτόχρονα να χορηγούνται για επενδυτικούς σκοπούς και όχι μόνο για να αντιμετωπιστούν το χρέος και τα ελλείμματα.

Ε Πώς αντιμετωπίζετε τη συζήτηση για μια πιθανή αναδιάρθρωση του ελληνικού χρέους;

Α Εάν αναδιαρθρωθεί το χρέος, η Ελλάδα θα έχει τον αναγκαίο χρόνο για να μειώσει τα ελλείμματα. Αυτή η επιλογή μπορεί να μπει στην ατζέντα όταν η οικονομική βελτίωση και η μείωση των ελλειμμάτων θα βρίσκονται στη σωστή κατεύθυνση.

Ε Η Μέρκελ προτείνει στα κράτη-μέλη συνταγματικές δεσμεύσεις για πλαφόν στο έλλειμμα.

Α Δεν είναι αναγκαίες κάποιες συνταγματικές δεσμεύσεις, γιατί δεν είναι αυτό το πρόβλημα. Το βρίσκω σωστό να ασκούμε κριτική στη Γερμανία, αλλά από την άλλη πλευρά πρέπει να εξηγήσουμε ότι είναι προς το συμφέρον και των Γερμανών να συμμετάσχουν στην αναδιάρθρωση του χρέους και να βοηθήσουν χώρες που τώρα δεν μπορούν να το αποπληρώσουν.

Ε Είναι εφικτή η πρότασή σας για μείωση των εξοπλισμών της Ελλάδας, με δεδομένες τις σχέσεις με την Τουρκία;

Α Καταλαβαίνω, αλλά αυτό είναι ένα πρόβλημα της Ελλάδας και του ελληνικού εθνικισμού. Δεν χρειάζεστε τόσο στρατό. Το πρόβλημα με την Τουρκία δεν είναι στρατιωτικό. Ολα αυτά τα πολεμικά παιχνίδια ανήκουν στον περασμένο αιώνα. Μπορείτε να μου εξηγήσετε γιατί χρειάζεται η Ελλάδα υποβρύχια; Για να πολεμήσει ποιον και πού;

Ε Υπάρχουν διεκδικήσεις στο Αιγαίο και αμφισβητήσεις κυριαρχίας.

Α Ελάτε τώρα! Ζούμε στον 21ο αιώνα. Πρέπει να σταματήσει αυτός ο εθνικισμός. Η Ευρωπαϊκή Ενωση πρέπει να εγγυηθεί τα ελληνικά σύνορα. Να μειώσετε το στρατό σας και υπάρχει πρόβλεψη για εγγύηση στη Συνθήκη της Λισαβόνας. Πρέπει με πολιτική πρωτοβουλία να υπάρξει μείωση των εξοπλισμών και αποχώρηση των τουρκικών στρατευμάτων από τη βόρεια Κύπρο.

Ε Εχετε καταγγείλει στο Ευρωκοινοβούλιο τη Γερμανία και τη Γαλλία ότι πιέζουν την Ελλάδα για πωλήσεις όπλων τους.

Α Ναι, βεβαίως και τους έχω κριτικάρει, αλλά πουλάνε όπλα στη χώρα σας γιατί ο ελληνικός εθνικισμός τα αγοράζει. Σταματήστε να τα αγοράζετε και τότε δεν θα μπορούν να τα πουλάνε.

Ε Πώς βλέπετε τις επιλογές Παπανδρέου για δημοσιονομική πειθαρχία και μείωση ελλειμμάτων;

Α Αυτή είναι μια δύσκολη συζήτηση. Το έχω ξαναπεί ότι το βασικό πρόβλημα της Ελλάδας είναι ότι κανείς δεν ενδιαφέρεται για το κοινό καλό. Οτι κανένας δεν θέλει να πληρώσει φόρους. Ούτε οι φτωχοί ούτε οι πλούσιοι. Κανένας. Η λογική που επικρατεί είναι, «να πληρώσουν οι άλλοι». Φυσικά, υπάρχει μεγάλη ανισότητα στη χώρα σας και η συζήτηση είναι πώς θα μειωθεί. Αλλά για να γίνει αυτό πρέπει να συζητηθεί εκτενώς ποιο είναι το συμφέρον όλων των ανθρώπων στην Ελλάδα.

Ε Τι μπορούν να κάνουν οι λαοί της Ευρώπης για να αντιδράσουν στις εξελίξεις αυτές;

Α Κοιτάξτε. Δεν μπορώ να πω εγώ στους ευρωπαϊκούς λαούς τι να κάνουν. Ποιος είμαι εγώ για να το κάνω; Απλά θα έλεγα να τεθούν στο τραπέζι ο οικολογικός και ο οικονομικός μετασχηματισμός και να συζητηθούν σοβαρά, ώστε να δούμε πού θα βαδίσουμε.

Ε Οδεύουμε σε μια γερμανική Ευρώπη αντί για μια ευρωπαϊκή Γερμανία;

Α Οχι. Πρέπει να πάμε σε μια Ευρώπη των πολλών. Δεν μου αρέσουν λέξεις όπως «κυριαρχία» και δεν νομίζω ότι η γερμανική κυβέρνηση θέλει να κυριαρχήσει.

Ε Υπάρχει μια ρεαλιστική εναλλακτική προοπτική στη σημερινή παγκόσμια οικονομική κρίση;

Α Αυτό που πρέπει να δούμε είναι ότι η οικονομία χρειάζεται ρύθμιση και γι' αυτό πρέπει να βρεθεί μια λύση. Οι λύσεις είναι πάντα πολιτικές και αυτές πρέπει να αναζητήσουμε.

Ε Τι σημαίνει το «ντόμινο» των κοινωνικών εξεγέρσεων σε Β. Αφρική και Μέση Ανατολή;

Α Ζούμε μεγάλες στιγμές! Το κύμα που σάρωσε την Ανατολική Ευρώπη τη δεκαετία του '90 βρίσκεται τώρα στο Νότο. Νομίζω ότι είμαστε ακόμη στην αρχή, χωρίς να διακρίνουμε τις νέες ισορροπίες που διαμορφώνονται. Πάντως η κατεύθυνση που ακολουθούν οι εξελίξεις είναι θετική. Χώρες όπως η Τυνησία μπορούν να ζήσουν με ελευθερία, χωρίς δικτάτορες, και αυτά είναι καλά νέα.